ترجمۀ مدخل‌هایی از المعجم الميسر في القواعد والبلاغة والإنشاء والعروض، اثر محمد امین ضناوی

أخ

رک. الأسماء الخمسة

الاختصاص

ترکیبی نحوی است که در آن، حکم [کلی] محدود می‌شود به برخی چیزها. اسم مختصْ منصوب است یا در محل نصب قرار می‌گیرد و عامل نصب آن نیز فعلی است محذوف با معنای اختصاص [مانند اختَصُّ].

[اختصاص به‌طور کلی دو نوع است:]

۱. اختصاص با «أي» [برای مذکر، و با «أية» برای مؤنث]

این نوع اختصاص بعد از ضمیر متکلم می‌آید. در این حالت، «أي» مبنی بر ضم می‌شود که در محل نصب قرار گرفته و عامل نصبش فعلی است محذوف با معنای اختصاص. اسمِ پس‌ازآن نیز تابع آن است.

مثال: «أنَا، أيُّهَا الرَّجُلُ، أخدِمُ العائِلَةَ.»* در اینجا «الرجل» همان سخن‌گوست و نقش آن بدل یا عطف‌بیان است. «أيها» نیز مختص است و مبنی [بر ضم] که در محل نصب قرار دارد. جملۀ اختصاص [یعنی «أخُصُّكَ أيها الرجل»] نیز در محل نصب قرار دارد، چون نقش آن حال است. 

۲. اختصاص بدون «أي» [و «أية»]

این نوع اختصاص یا همراه با «الـ» است یا مضاف به آنچه «الـ» دارد؛ مانند: «نَحنُ الشَّبابَ لا نَعتدي عَلیٰ أحَدٍ.»* این جمله را چنین اعراب می‌کنند:

نحن: مبتدا،

الشباب: مخصوص و منصوب، همچنین جملۀ اختصاص (از فعل محذوف [یعنی اختص یا مانند آن] تا اسم مذکور [یعنی همین واژۀ الشباب]) در محل نصب قرار دارد، چون نقش آن حال است،

جملۀ «لا نعتدي»: خبر.

[نوع دیگری از اختصاص بدون أي نیز وجود دارد که مثال آن این جمله است:] «سُبحانَكَ اللّهَ العَظيمَ.»
در اینجا اختصاص پس از ضمیر خطاب (ك) آمده که نادر است.


* پاورقی توضیحی (بعدها در نسخۀ کامل).