عربی‌های حافظ (۶)

۱. ألا يا أيُّها السّاقي أدِر كَأسًا وَناوِلها

۷. وناولها: واو در اینجا واو عطف است و جملۀ پس‌ازآن (ناوِلها) معطوف است به جملۀ «أدر كأسًا». «ها» نیز مفعول‌به است برای فعل «ناول» و مرجع آن «كأسًا» است. براین‌اساس، پیداست که کلمۀ «كأس» مؤنث است. به این موضوع در لسان العرب و مختار الصحاح تصریح شده است. استعمال قرآنی این واژه نیز مؤید همین نظر است: «وَيُسقَونَ فيها كَأسًا كانَ مِزاجُها زَنجَبيلًا» (انسان: ۱۷) (در اینجا نیز ضمیر مؤنث «ها» به «كأس» برمی‌گردد). باوجوداین در برخی منابع آمده است: «وَهيَ كَلِمَةٌ مُؤَنَّثَةٌ وَيَجوزُ تَذكيرُها» (معص)؛ (کلمه‌ای است مؤنث که می‌توان آن را به‌صورت مذکر نیز به کار برد).

اما فعل «ناول»: فعل امر از ریشۀ «ن‌ول» است در باب مفاعله (ناوَلَ، يُناوِلُ، ناوِل، مناوَلَةً). دربارۀ معنای آن در هنگام هم‌نشینی با «كأس» گفته‌اند: «نَاوَلَهُ الكَأسَ: أعطاهُ إيّاهُ، مَدَّهُ بِهِ يَدًا بِيَدٍ» (غنی)؛ («ناوَلَهُ الكَأسَ» یعنی آن را به او داد، آن را با دست خود به او داد) (از کاربرد ضمایر مذکر برای «كأس» در این توضیح مشخص می‌شود که چنان‌که گذشت، این واژه را مذکر هم به کار می‌برند).

ظاهراً در مناولة، «دست» موضوعیت دارد، یعنی وقتی از فعل «ناول» استفاده می‌شود که این دهش مستقیماً با دست صورت گرفته باشد، نه با واسطه: «ناوَلَهُ الشَّيءَ: أعطاهُ إيّاهُ مادًّا بِهِ يَدَهُ» (رئد)؛ («ناوَلَهُ الشَّيءَ» یعنی آن‌چیز را به او داد درحالی‌که دستش را به‌سوی او دراز کرده بود).