واگویه‌ها (۱۷)؛ گزیده‌ای از کتاب دست‌نامۀ ویرایش (۵)

۴۱. ساعت خواب: این اصطلاح تغییریافتۀ «صحت خواب» است، یعنی امیدوارم خوابیدن مایۀ تندرستی شما باشد. «ساعت خواب» در فارسی گفتاری به همین صورت رایج است و باید آن را پذیرفت.
۴۲. سرمنشأ: واژۀ حشوآمیزی است و ازلحاظ معنایی تفاوتی با منشأ ندارد.
۴۳. شبیه: بعد از این واژه نباید حرف اضافۀ «به» به کار برد.
درست: جانوری شبیه سمور.
نادرست: جانوری شبیه به سمور.
۴۴. صد سال به این سال‌ها: این جملۀ دعایی در اصل «صد سال بهْ از این سال‌ها» بوده است، یعنی امیدوارم صد سال زنده باشید و هر سالتان بهتر از سال قبل باشد.
۴۵. ضروری: «ضروری» به‌معنی لازم، در عربی صفت نسبی از «ضرورة» است. برخی به‌غلط به‌جای «ضروری» می‌گویند «ضرور».
درست: پرهیز از سفرهای غیرضروری.
نادرست: پرهیز از سفرهای غیرضرور.

  • سه شنبه ۲۳ آذر ۰۰

فرهنگ سادۀ قواعد عربی (۱۸)؛ الأسماء الخمسة

ترجمۀ مدخل‌هایی از المعجم الميسر في القواعد والبلاغة والإنشاء والعروض، اثر محمد امین ضناوي

الأسماء الخمسة

عبارت‌اند از «أب، أخ، حَم،‌ فَم و ذو».  علامت اعراب این اسم‌ها نیز چنین است: واو در حالت رفع،‌ الف در حالت نصب، یاء در حالت جر.
مثال: «أصابَ أخوكَ فاهُ في حَضرَةِ أبيكَ وَحَميكَ.»*
اعراب اسامی پنج‌گانه با حرف [یعنی واو و الف و یاء] شروطی دارد ازجمله اینکه نه مصغر باشند و نه به یای متکلم اضافه شده باشند.
مثال: «سَلَّمَ أخي عَلیٰ ذِي الشَّأْنِ.»* این جمله را چنین اعراب می‌کنند:

  • دوشنبه ۲۲ آذر ۰۰

باریکه‌ها (۱۰)؛ «دربارۀ «واردشدن بر»

کنج‌کاوی‌های مترجمانه و خرده‌بینی‌های ویراستارانه

كُلَّما دَخَلَ عَلَيها زَكَرِيَّا المِحرابَ وَجَدَ عِندَها رِزقًا (آل‌عمران: ۳۷)

نخستین معنایی که از «دَخَلَ عَلیٰ» به ذهن می‌رسد «واردشدن بر کسی» است که آن را «به‌عنوان مهمان به خانۀ او رفتن» معنا کرده‌اند (ففس). بااین‌حساب شاید نتوان چنین ترجمه‌ای را کم‌کوشانه و گرته‌بردارانه دانست. درعین‌حال شاید بتوان ترجمه‌ای روان‌تر و به‌تعبیری خودمانی‌تر از آن به دست داد، چنان‌که برخی مترجمان چنین کرده‌اند:

«نزد او می‌رفت» (آیتی)،

«به صومعه می‌آمد»‌ (الهی قمشه‌ای)،

«وارد عبادتگاه او می‌شد» (خرم‌دل) و

«وارد محراب او می‌شد» (مکارم شیرازی).

  • يكشنبه ۲۱ آذر ۰۰

مرور ویرایشی (۱۷)؛ ترجمۀ حرف «علیٰ»

مرور ویرایشیِ ترجمه‌های موجود از ادعیۀ قرآنی

۱۷. اللّهُمَّ رَبَّنا أنزِل عَلَينا مائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ تَكونُ لَنا عيدًا لِّأوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِّنكَ وَارزُقنا وَأنتَ خَيرُ الرّازِقينَ

(مائده: ۱۱۴)

مترجمان در ترجمۀ حرف جر «علیٰ» در این آیه یکی از این دو راه را در پیش گرفته‌اند:
۱. بهره‌گیری از آشناترین برابرنهاد، یعنی حرف اضافۀ «بر»: الهی قمشه‌ای، فولادوند، قرائتی، مجتبوی، معزی و مکارم شیرازی؛
۲. استفاده از برابرنهادی متفاوت، یعنی حرف اضافۀ «برای»: آیتی، انصاریان، بهرام‌پور، خرم‌دل، خرمشاهی و صادقی تهرانی.
پیداست که ترجمه‌ای که گروه دوم به دست داده‌اند ترجمه‌ای روان‌تر و به ذهن و زبان فارسی‌زبانان نزدیک‌تر است.
دربارۀ ترکیب «خیر الرازقين» نیز گفتنی‌هایی هست که بعدها خواهد آمد.

  • شنبه ۲۰ آذر ۰۰

عربی‌های فارسی (۱۷)؛ يا أيها السكاری

عربی‌های حافظ (۱۷)

هاتِ الصَّبوحَ هُبّوا يا أيُّهَا السَّكاریٰ

۴. يا أيها: دربارۀ «يا أيها» پیش‌تر توضیح دادیم (رک. شمارۀ ۲).

۵. السكاری: «سَکاریٰ» یا «سُكاریٰ» جمع مکسر «سَكران» است. این واژه ‌صفت مشبهه بر وزن فَعلان است و در معنای آن گفته‌اند: «مُضطَرِبُ العَقلِ فاقِدُ الإدراكِ كُلّيًّا أو جُزئيًّا بِفِعلِ الخَمرَةِ»؛ (پریشان‌خِرد، آن‌که همۀ توانایی ادراک خود یا بخشی از آن را براثر باده‌نوشی از دست داده باشد) (رئد).

  • جمعه ۱۹ آذر ۰۰